Tam quyền phân lập và bảo vệ tài sản tư nhân: Tòa án Nhật Bản có phải 'sân sau' của Thủ tướng?

Nói thẳng ra luôn cho vuông: Quyền lực của Thủ tướng Nhật Bản không hề thần thánh như bạn tưởng, và tòa án cũng chẳng phải công ty gia đình của Nội阁. Rất nhiều anh em quen sống trong môi trường quyền lực tập trung, vừa bước chân sang Nhật là trong đầu đã găm sẵn một đống định kiến: “Thủ tướng cứ alô một cú là tòa chả ngoan ngoãn nghe lời à?”, “Lực lượng cầm quyền cầm trướng mấy chục năm, Tòa án Tối cao chẳng nhẽ toàn tay sai của họ?”, hay “Dân đen mà lôi chính phủ ra tòa thì khác nào tự chui đầu vào rọ?”.

Ném ngay mấy cái suy nghĩ đó vào sọt rác đi, vì áp dụng vào Nhật Bản chẳng khác nào cầm bản đồ thời đồ đá đi tìm châu lục mới. Hệ thống tư pháp của xứ Phù Tang, từ điều khoản Hiến pháp cho đến thực tiễn vận hành của Tòa án Tối cao, sinh ra là để đóng sầm cửa không cho quyền lực hành pháp bén mảng tới. Chẳng cần trông chờ vào vị quan thanh liêm “Bao Công” nào xuất hiện cứu thế, tất cả là nhờ một bộ khung pháp lý rành mạch trên giấy và vận hành trơn tru thực tế.

Điều 76 và Điều 78 Hiến pháp: Nồi cơm của thẩm phán, đố ai dám đập!

Căn nguyên giúp hệ thống tư pháp Nhật Bản dám sòng phẳng chơi tới bến với hành pháp nằm ở hai “tấm khiên” cực kỳ kiên cố mà Hiến pháp đã ban phát cho các thẩm phán:

Khoản 3 Điều 76 (Tính độc lập của thẩm phán - 裁判官の独立): “すべて裁判官は、その良心に従ひ独立してその職権を行ひ、この憲法及び法律にのみ拘束される。” (Tất cả thẩm phán độc lập thực hiện chức quyền theo lương tâm của mình, và chỉ bị ràng buộc bởi Hiến pháp này cùng luật pháp.) Dịch sang tiếng người cho dễ hiểu: Cơ quan hành pháp, Chánh Văn phòng Nội阁, hay thậm chí chính ngài Thủ tướng, về mặt pháp lý đều bị nghiêm cấm ngặt nghèo việc đưa ra bất kỳ chỉ đạo hành chính hay “nháy mắt, gửi gắm” nào cho các vụ án cụ thể. Ai dám thò tay vào can thiệp? Xác định lên thớt nhận trát đàn hố, kèm theo cả còng số 8 và tội danh vi phạm Hiến pháp.
Điều 78 (Bảo đảm thân phận thẩm phán - 裁判官の身分保障): Mức độ bảo vệ ghế ngồi của thẩm phán phải gọi là đỉnh cao vô đối. Trừ khi theo Luật Phân hạn Thẩm phán (裁判官分限法), bạn bị xác định tâm lý hoặc thể chất có vấn đề không thể gõ búa nổi, hoặc Tòa án Đàn hốt Quốc hội phán quyết bạn phạm pháp luật, vi phạm kỷ luật nghiêm trọng; bằng không, đố có cơ quan hành pháp hay đời Thủ tướng nào dám lấy lý do chính trị để sa thải, giảm lương, đình chỉ hay luân chuyển một thẩm phán nào.

Lúc thẩm phán ngồi ngự trị trên bục cao gõ búa, thứ duy nhất lơ lửng trên đầu họ là bộ luật thành văn và án lệ, chẳng cần phải ngó sắc mặt của bất kỳ ông chóp bu nào trong Nội阁.

Nhiều ông cứ tưởng tòa án chỉ là công cụ để chính phủ dọn dẹp mấy bãi rác chính trị. Nhưng ngạc nhiên chưa, Điều 81 Hiến pháp trao hẳn cho Tòa án Tối cao cùng hệ thống tòa án cấp dưới một thứ quyền năng tối thượng: Quyền kiểm soát tính hợp hiến (违宪审查权).

Cho dù đó là đạo luật được Quốc hội thông qua, sắc lệnh do Nội阁 ban hành, thông tư của các bộ ngành, hay quyết định hành chính từ chính quyền địa phương — chỉ cần công dân hoặc pháp nhân đâm đơn kiện ra tòa, chứng minh được đám này đang bóp nghẹt quyền lợi Hiến pháp, tòa án có quyền phán quyết thẳng thừng rằng văn bản đó “vô hiến, trái pháp luật” và ra lệnh hủy bỏ ngay lập tức.

Hai vụ việc kinh điển dưới đây là minh chứng rõ mười mươi:

Trận chiến kéo dài thế kỷ tại sân bay Narita: Thời điểm chính phủ Nhật Bản và Bộ Giao thông vận tải huy động toàn lực quốc gia để xây Sân bay Quốc tế Tokyo mới (sân bay Narita), họ vấp phải sự kháng cự “tử thủ” của các hộ nông dân nhất quyết không chịu di dời. Hậu quả là gì? Dưới sự kìm kẹp nghiêm ngặt của luật trưng thu đất đai và các thủ tục tư pháp, bộ máy nhà nước đến việc cưỡng chế tháo dỡ còn chẳng làm nổi, cuối cùng đành phải bẻ lái thiết kế lại đường băng để tránh ruộng đất của dân, ròng rã dây dưa mất mấy chục thập kỷ.
Hàng loạt phán quyết tuyên bố hành vi của chính phủ là vô hiến sau Thế chiến II: Từ các vụ kiện ô nhiễm môi trường như thảm họa Minamata đòi bồi thường quốc gia, tranh chấp giải tỏa quy hoạch đất đai, cho đến các vụ kiện hành chính bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người nước ngoài — tòa án đã không ít lần phán quyết chính phủ thua kiện, buộc quốc gia phải móc hầu bao bồi thường những khoản tiền khổng lồ.

Bước vào tòa án Nhật Bản, ghế nguyên đơn có thể là một dân đen vô danh tiểu tốt hoặc một công ty TNHH siêu nhỏ của người nước ngoài doạ nạt, còn ghế bị cáo lại là Bộ trưởng Bộ Đất đai, Cơ sở hạ tầng, Giao thông và Du lịch hoặc Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Trước mặt thẩm phán, vị thế tố tụng và nghĩa vụ chứng minh của cả hai bên hoàn toàn bình đẳng như nhau, chẳng có chuyện “ai đứng cao hơn ai”.

Hệ thống chính trị Nhật Bản là mô hình tam quyền phân lập lập pháp - hành pháp - tư pháp chuẩn sách giáo khoa, các nhánh kìm chế và giám sát lẫn nhau cực kỳ rạch ròi:

Chủ thể quyền lực	Đối tượng kiềm chế	Biện pháp giám sát & chế tài pháp định
Lập pháp (Quốc hội)	Hành pháp (Nội阁)	Quyền chỉ định Thủ tướng, quyền biểu quyết bất tín nhiệm Nội阁, quyền điều tra chính quốc.
Lập pháp (Quốc hội)	Tư pháp (Tòa án)	Thiết lập Tòa án Đàn hố Quốc hội để xét xử các thẩm phán vi phạm pháp luật và kỷ luật nghiêm trọng.
Hành pháp (Nội阁)	Lập pháp (Quốc hội)	Thủ tướng có quyền giải tán Hạ viện, ép Quốc hội tổ chức tổng tuyển cử lại.
Hành pháp (Nội阁)	Tư pháp (Tòa án)	Có quyền chỉ định Chánh án Tòa án Tối cao và bổ nhiệm thẩm phán (nhưng bổ nhiệm xong là “buông tay”, miễn phiền hà can thiệp).
Tư pháp (Tòa án)	Lập pháp (Quốc hội)	Thực thi quyền kiểm soát tính hợp hiến (Điều 81), phán quyết luật do Quốc hội thông qua là viến hiến và vô hiệu từ gốc.
Tư pháp (Tòa án)	Hành pháp (Nội阁)	Thụ lý các vụ án hành chính và đòi bồi thường quốc gia, cưỡng chế hủy bỏ các quyết định hành chính, sắc lệnh, thông tư trái pháp luật.

Cơ chế này khóa chặt cửa, không chừa một khe hở nào cho bất kỳ nhánh quyền lực nào muốn trèo lên đầu lên cổ Hiến pháp, đồng thời dập tắt luôn ảo tưởng về việc “Thủ tướng coi tòa án như sân sau nhà mình”.

Hiểu thấu cái gốc rễ logic này rồi, bạn sẽ ngộ ra lý do vì sao việc đặt tài sản dưới tên các pháp nhân nội địa Nhật Bản lại mang đến cảm giác an tâm tuyệt đối:

Toàn bộ tài sản đứng tên bạn đang được chống lưng bởi một hệ thống hiến pháp tư pháp độc lập, trưởng thành và bất khả xâm phạm một cách tùy tiện.

Xảy ra tranh chấp thương mại, tranh chấp thuê mướn mặt bằng hay cọ xát với cơ quan hành chính địa phương ư? Chuyện nhỏ. Công ty của bạn bất cứ lúc nào cũng có thể ủy quyền cho luật sư bản địa uy tín cùng các chuyên gia tư pháp (Shihoshoshi) để đường hoàng bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong một hệ thống tòa án hoàn toàn độc lập.

Bản dịch được thực hiện bởi AI. Nếu có bất kỳ thắc mắc hoặc điểm nào chưa rõ ràng, vui lòng đối chiếu với bản gốc tiếng Trung hoặc tiếng Anh.