Lương 0 đồng và cách né trọn vẹn bảo hiểm xã hội khi mở công ty tại Nhật

Nhiều nhà đầu tư xuyên biên giới và chủ nhà đất nước ngoài vừa mới cầm trên tay cái “Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh” (登記事項証明書) của công ty G.K. hay K.K. tại Nhật, thì hỡi ôi, hòm thư đã ngập rực rỡ mấy tờ giấy đòi tiền đỏ với chả vàng của Sở Hưu trí (年金事務所). Khỏi phải nói, khối ông ngã ngửa, đầu óc ong ong kiểu “Xong đời, chính phủ Nhật định mổ lợn vặt lông mình đây mà!”

Thực tế là anh em đang dính đạn 3 hiểu lầm kinh điển thế này. Một là tưởng cứ lập pháp nhân ở Nhật là dính chưởng: Dù công ty lãi hay lỗ, có trả lương thật hay không thì nhà nước cứ auto tọng cho gói bảo hiểm xã hội siêu to khổng lồ gồm Lương hưu phúc lợi (厚生年金) và Bảo hiểm y tế (健康保険), tháng nào cũng trừ tiền đều như vắt chanh. Hai là cứ đinh ninh muốn duy trì công ty sống nhăn răng thì phải cắn răng tự trả cho mình dăm ba chục vạn yên tiền lương mỗi tháng, để rồi cá nhân với công ty gánh đủ loại chi phí cứng ngốn gần 30% tổng thu nhập. Ba là hoàn toàn mù tịt về chiêu “set lương đại diện pháp luật (役員報酬) về 0 yên” — đây chính là con đường hợp pháp nhất, tiết kiệm nhất trong hệ thống thuế và bảo hiểm xã hội Nhật Bản cho giai đoạn ôm tài sản đi thuê, ngủ đông offshore hoặc chuẩn bị khởi động dự án.

Hôm nay, chúng ta sẽ bóc trần bài toán “Lương 0 đồng né bảo hiểm” chuẩn chỉnh không một vết xước để bất kỳ ai cũng phải phục. Một công ty Nhật ở giai đoạn thuần nắm giữ tài sản hoặc chạy cold-start (khởi động lạnh) thực chất lách luật kiểu gì để ăn trọn combo bảo hiểm xã hội 0 đồng mỗi năm, ép chi phí vận hành xuống đáy xã hội?

Muốn hiểu tại sao “Lương cứ về 0 là né được bảo hiểm”, trước hết phải nắm vững logic cốt lõi của Luật Bảo hiểm Y tế và Luật Bảo hiểm Lương hưu Phúc lợi Nhật Bản. Ở xứ sở hoa anh đào, cứ là pháp nhân (dù là K.K. hay G.K.), theo luật đều là “Cơ sở áp dụng bắt buộc” của bảo hiểm xã hội. Dù công ty chỉ có vỏn vẹn một mình bạn làm Giám đốc đại diện (代表取缔役) và zero nhân viên, thì về nguyên tắc vẫn nằm trong tầm ngắm.

Nhưng ngặt một nỗi là gì? Tiền bảo hiểm y tế và lương hưu phúc lợi chưa bao giờ tính dựa trên quy mô tài sản hay doanh thu của công ty, mà neo chặt 100% vào “Thu nhập thù lao thực tế mà pháp nhân chi trả cho cá nhân”. Theo thông tư thẩm định chính thức của Cơ quan Hưu trí Nhật Bản, nếu thù lao của giám đốc đại diện được ghi nhận bằng văn bản là “Không có thù lao (ゼロ円 / 無報酬)”, thì xét về mặt pháp lý, người này không có mức lương tiêu chuẩn hàng tháng, do đó không có và không cần phải tham gia bảo hiểm y tế hay lương hưu phúc lợi của pháp nhân.

Đương nhiên, set lương 0 yên không phải là chân ái cho tất cả mọi người. Ví dụ, ai đang lăm le hốt 80 điểm diện Nhân tài cấp cao (高度人才) để húp vĩnh trú (永住) thì cứ phải cắn răng nhận lương cao đều đặn nhé. Nhưng trong 4 trường hợp chủ đạo sau đây, đây chính là bùa hộ mệnh giúp tiết kiệm đống tiền:

1. Công ty chuyên ôm tài sản bất động sản: Khách ngoại quốc lập G.K. thuần túy để húp trọn 1-2 căn nhà liền kề (ichidateken) hoặc chung cư ở Tokyo rồi cho thuê thu tiền. Tiền thuê nhà cứ thế chảy thẳng vào tài khoản doanh nghiệp, giai đoạn đầu khỏi cần tự trả lương cho bản thân, chi phí bảo hiểm 0 đồng giúp chi phí vận hành công ty chạm sàn.
2. Startup đang trong giai đoạn ươm mầm và chuẩn bị khởi động: Sản phẩm còn đang mài giũa (kiểu dev SaaS hay dựng hệ thống kinh doanh cross-border), 6 đến 12 tháng đầu chưa có dòng tiền dương ổn định. Lúc này không trả lương để tránh cảnh doanh thu đói kém mà tháng nào cũng phải è cổ móc túi bù mấy chục vạn yên nộp bảo hiểm cho quỹ hưu trí.
3. Các sếp làm “nghề tay trái” nhưng đã đóng bảo hiểm ngập mặt ở công ty chính: Bạn đã đi làm chính thức cho một cty xịn xò tại Nhật và đã đóng full bảo hiểm ở đó. Lúc này, công ty phụ do bạn tự lập chỉ việc set lương giám đốc về 0, hoàn toàn né được ma trận tính gộp bảo hiểm của “Nhiều cơ sở kinh doanh” (二以上事業所). HR ở công ty chính đố mà ngửi thấy mùi bạn đang làm thêm bên ngoài.
4. Nhà đầu tư cư trú nước ngoài không cần visa kinh doanh quản lý để “giữ chỗ”: Bản thân sếp sinh sống dài hạn tại Trung Quốc, Âu Mỹ hay Singapore và có mẹt hợp pháp ở bển. Công ty Nhật chỉ đóng vai trò là cứ điểm trung chuyển thanh toán và tài sản offshore. Người chẳng thèm sang Nhật sống ngày nào thì cần gì hưởng chế độ bảo hiểm Nhật cho chật đất.

Muốn Sở Thuế (税署) và Sở Hưu trí không soi mói bới lông tìm vết, tuyệt đối không được nói miệng mà phải làm chuẩn chỉ giấy tờ từ ngày đầu thành lập hoặc đầu niên độ tài chính.

• Bước 1: Lúc thành lập công ty, G.K. phải làm Quyết định của thành viên đại diện (代表社員決定書) hoặc Biên bản họp đại hội thành viên (社員総会議事録); K.K. phải làm Biên bản họp Đại hội đồng cổ đông (株主総会議事録), ghi trắng đen rõ ràng điều khoản thù lao giám đốc. Nội dung đại khái là: “Nhất trí thông qua việc thù lao dành cho đại diện giám đốc (thành viên đại diện) ○○○○ trong năm tài chính đầu tiên của công ty sẽ là ‘Không có thù lao (0 yên/tháng)’ cho đến khi có thông báo mới.” Luật thuế Nhật quy định thù lao giám đốc thuộc diện “Thù lao bằng định kỳ đồng ngạch” (定期同额给与), bắt buộc phải chốt cứng bằng nghị quyết văn bản trong vòng 3 tháng kể từ ngày khai trương hoặc chốt sổ. Biên bản này chính là sắt chứng minh bạn không trả lương là hoàn toàn hợp pháp.
• Bước 2: Sau khi công ty ra lò, Cơ quan Hưu trí Nhật Bản sẽ gửi giấy Đơn thông báo áp dụng mới (新規適用届) dựa trên thông tin đăng ký pháp nhân. Lúc này có 2 đường xử lý cực kỳ chuẩn bài:
  • Cách phản hồi thông thường: Nộp thẳng Đơn thông báo liên quan đến cơ sở kinh doanh (事業所関係届出書) cùng với biên bản không nhận thù lao nói trên cho Sở Hưu trí quản lý, phần ghi chú (備考欄) viết rõ: “Vì giám đốc đại diện không nhận thù lao nên hiện tại không có đối tượng nào thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội (代表取締役は無報酬のため、現在社会保険の被保険者に該当する者は存在しない)”. Sở Hưu trí check xong sẽ cho vào hệ thống lưu trữ và dừng ngay việc gửi giấy đòi tiền.
  • Đòn kháng cáo dành riêng cho người không cư trú: Nếu giám đốc đại diện không sinh sống tại Nhật, không có địa chỉ cư trú dài hạn lẫn thẻ lưu trú (在留カード), về mặt pháp lý thì họ hoàn toàn không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội nội địa Nhật Bản. Cơ quan hưu trí chiếu theo luật sẽ loại trừ trực tiếp.
• Bước 3: Dành cho các sếp đang “hít thở” trực tiếp tại Nhật (kiểu visa gia đình, vĩnh trú, hoặc sống bằng tiền tích lũy). Do phía pháp nhân không trả lương, không đóng bảo hiểm hưu trí phúc lợi, cá nhân chỉ cần ra tòa thị chính (区役所 / 市役所) đăng ký bám vào diện “Bảo hiểm y tế quốc dân” (国民健康保険) và “Lương hưu quốc dân” (国民年金 - Người được bảo hiểm diện số 1). Vì năm trước thu nhập ở công ty cũ bằng 0 hoặc cực thấp, tiền bảo hiểm y tế quốc dân do quận tính toán sẽ rơi thẳng vào mức giảm tối thiểu, chỉ tốn chừng vài nghìn yên mỗi tháng. Cực kỳ tối ưu cho cả cá nhân lẫn doanh nghiệp!

Tuy nhiên, chơi hệ lương 0 đồng cũng có 3 lằn đỏ tử thần tuyệt đối không được dẫm vào:

1. Cấm tuyệt đối việc chia cổ tức lắt nhắt hoặc rút tiền mặt một cục lớn giữa năm. Luật thuế Nhật quản lý “định kỳ đồng ngạch” của thù lao giám đốc cực kỳ gắt. Đã chốt trong biên bản là lương 0 đồng thì cấm có chuyện giữa năm ngẫu hứng chuyển 2 triệu yên từ tài khoản công ty sang tài khoản cá nhân gọi là tiền lương. Bị Sở Thuế tóm được, khoản này sẽ bị quy ngay là “Thù lao thưởng giám đốc” (役員賞与). Không những phải nộp bù thuế thu nhập cá nhân và bảo hiểm ngập mặt, mà khoản chi này còn bị cấm khấu trừ chi phí công ty (không tính vào chi phí tổn thất), ăn ngay án phạt nặng tăng thuế (重加算税).
2. Visa kinh doanh quản lý và Nhân tài cấp cao cấm dùng chiêu này. Nếu bạn đang cầm visa “Kinh doanh - Quản lý” (経営・管理) hoặc “Chuyên môn cao cấp loại 1 H” (高度専門職1号ハ), thì tư cách lưu trú của bạn được xây dựng dựa trên tiền đề “Bạn có đủ thu nhập hợp pháp từ việc điều hành công ty tại Nhật để sinh sống”. Lương mà set về 0, lúc gia hạn visa cơ quan xuất nhập cảnh (入管局) sẽ tống cổ về nước ngay với lý do “Không có nguồn sống, kinh doanh không có lãi thực tế”. Muốn cày visa thì cứ chân phương làm bảng lương từ 3,6 triệu đến 10 triệu yên mỗi năm.
3. Thuế bình quân đầu người của công ty (均等割) vẫn phải đóng đều đặn mỗi năm. Miễn phí 0 đồng ở đây là “Bảo hiểm xã hội”, còn “Thuế cư trú pháp nhân tính theo đầu người” (法人住民税均等割 - tối thiểu khoảng 70.000 yên/năm) thì vẫn là thứ thuế bắt buộc. Dù công ty lỗ chỏng gọng hay có trả lương hay không, cứ đến hạn là phải nộp đủ cho Sở thuế thủ đô Tokyo hoặc tòa thị chính địa phương.

Tính toán xong xuôi mớ này rồi thì mấy cái giấy đòi tiền của Sở Hưu trí có là cái đinh gì nữa đâu, đúng không nào?